والدین از مدیر زندگی به مشاور راهبردی فرزندان تبدیل شوند | ایران مدلبز

محمد شفیعی در گفت‌وگو با ایسنا، درباره مرز میان حمایت والدین و استقلال نوجوانان اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین چالش‌های خانواده‌ها در دوره نوجوانی، یافتن تعادل میان حمایت و استقلال است. اگر والدین بیش از اندازه کنترل‌گر باشند، فرصت تجربه و یادگیری را از نوجوان می‌گیرند و اگر او را کاملاً رها کنند، احتمال بروز آسیب‌های جدی افزایش می‌یابد. هنر والدگری در این مرحله، ایجاد تعادل میان این دو رویکرد است.

حمایت فعال به این معناست که والدین اجازه ندهند فرزند با شکست‌های جبران‌ناپذیر یا آسیب‌های جدی مواجه شود، اما در عین حال باید امکان تجربه اشتباه‌های قابل جبران، انتخاب‌های شخصی و مواجهه با پیامد تصمیم‌ها را برای او فراهم کنند. نوجوان زمانی احساس توانمندی می‌کند که فرصت تصمیم‌گیری و مسئولیت‌پذیری داشته باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان ادامه داد: نقش والدین در این دوره باید به تدریج از «مدیر اجرایی زندگی فرزند» به «مشاور راهبردی» تغییر کند. در این رویکرد، والدین به جای آنکه برای همه مسائل تصمیم بگیرند، بیشتر سؤال می‌پرسند، نوجوان را به تفکر و تحلیل موقعیت‌ها تشویق می‌کنند و به جای حل مستقیم مشکلات، شیوه تصمیم‌گیری صحیح را به او می‌آموزند.

شفیعی بیان کرد: والدین باید از مداخله در تمام جزئیات زندگی فرزند فاصله بگیرند و تمرکز خود را بر ارزش‌های اساسی، اصول اخلاقی و تعیین مرزهای روشن بگذارند. چنین فضایی باعث می‌شود نوجوان بداند همواره از حمایت خانواده برخوردار است، اما مسئولیت انتخاب‌ها و مسیر زندگی خود را نیز بر عهده دارد. این تجربه، زمینه شکل‌گیری حس خودکارآمدی و اعتماد به نفس را فراهم می‌کند.

وی با اشاره به تغییر رویکردهای نوین روان‌شناسی تربیتی گفت: یکی از تحولات مهم در آموزش و تربیت، فاصله گرفتن از نظام سنتی پاداش و تنبیه و حرکت به سمت تقویت انگیزش درونی است. در گذشته تصور می‌شد با جایزه دادن یا تنبیه کردن می‌توان رفتار مطلوب را ایجاد کرد، اما پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد انگیزه‌ای که از درون فرد شکل بگیرد، ماندگارتر و اثربخش‌تر خواهد بود.

این دکترای روان‌شناسی تربیتی افزود: زمانی که دانش‌آموز فقط برای گرفتن نمره، دریافت جایزه یا فرار از تنبیه درس می‌خواند، یادگیری به یک فعالیت اجباری تبدیل می‌شود، اما اگر یادگیری را بخشی از رشد فردی، کشف توانایی‌ها و تحقق اهداف شخصی خود بداند، انگیزه‌ای پایدار در او شکل می‌گیرد.

شفیعی با بیان اینکه خانواده‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در ایجاد این انگیزه دارند، اظهار کرد: والدین به جای تمرکز افراطی بر نتیجه، باید سه نیاز اساسی نوجوان را تقویت کنند؛ احساس شایستگی، احساس اختیار و احساس ارتباط. زمانی که نوجوان احساس کند توانمند است، در برخی تصمیم‌های تحصیلی حق انتخاب دارد و از حمایت عاطفی خانواده برخوردار است، با علاقه بیشتری مسیر یادگیری را دنبال خواهد کرد.

متأسفانه در برخی خانواده‌ها موفقیت تحصیلی تنها با نمره سنجیده می‌شود و همین مسئله فشار روانی زیادی بر نوجوان وارد می‌کند. مقایسه مداوم، سرزنش یا تأکید افراطی بر موفقیت ظاهری، انگیزش درونی را تضعیف می‌کند و در بسیاری موارد به بی‌انگیزگی تحصیلی، اضطراب و فرسودگی روانی منجر می‌شود.

این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان تأکید کرد: والدین باید به جای قضاوت دائمی، از تلاش، پیشرفت تدریجی، پشتکار و علاقه‌مندی فرزند حمایت کنند. زمانی که نوجوان احساس کند ارزش او تنها به نمراتش وابسته نیست، ارتباط سالم‌تری با فرآیند یادگیری برقرار خواهد کرد.

شفیعی در ادامه با اشاره به تأثیر فضای مجازی بر سبک زندگی نسل جدید گفت: استفاده گسترده از شبکه‌های اجتماعی و فضای دیجیتال، الگوهای شناختی نوجوانان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. دریافت مداوم پاداش‌های فوری، کاهش تمرکز و عادت به ارضای سریع خواسته‌ها، از مهم‌ترین پیامدهای این فضاست و به همین دلیل آموزش تاب‌آوری و تحمل ناکامی بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.

وی افزود: والدین نباید همه دشواری‌ها را از مسیر فرزند حذف کنند. نوجوان باید فرصت تجربه ناکامی‌های کوچک، انتظار کشیدن برای رسیدن به خواسته‌ها و روبه‌رو شدن با مسائل حل‌نشده را داشته باشد. البته این تجربه‌ها باید در فضایی امن و همراه با حمایت عاطفی خانواده شکل بگیرد تا به رشد روانی او کمک کند.

این روان‌شناس تربیتی با اشاره به راهکارهای عملی برای تقویت تاب‌آوری در محیط خانواده اظهار کرد: سپردن مسئولیت‌های متناسب با سن، تشویق نوجوان به کامل کردن کارهای نیمه‌تمام، به تعویق انداختن برخی خواسته‌ها، مدیریت زمان استفاده از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی، کاهش پاداش‌های فوری دیجیتال و گفت‌وگوی سازنده درباره شکست‌ها، از جمله اقداماتی است که می‌تواند ظرفیت تحمل ناکامی را در نوجوان افزایش دهد.

وی خاطرنشان کرد: خانواده نباید هر احساس ناخوشایندی را فوراً با سرگرمی، خرید یا استفاده از فضای مجازی جبران کند. نوجوان باید بیاموزد که هر ناراحتی یا ناکامی نیازمند فرار فوری نیست و می‌توان با صبر، گفت‌وگو و تلاش، بر بسیاری از مشکلات غلبه کرد.

شفیعی گفت: مهم‌ترین رسالت والدین در تربیت نسل امروز، آماده کردن فرزندان برای مواجهه با واقعیت‌های زندگی است، نه حذف همه موانع از مسیر آنان. نوجوانی که فرصت تصمیم‌گیری، تجربه، اشتباه کردن، اصلاح مسیر و تحمل دشواری‌ها را داشته باشد، در آینده از اعتماد به نفس، مسئولیت‌پذیری و سلامت روان بیشتری برخوردار خواهد بود و می‌تواند در برابر چالش‌های فردی و اجتماعی، عملکرد موفق‌تری داشته باشد.