خبرگزاری مهر، گروه استان ها: دریای خزر، بزرگترین دریاچه محصور در خشکی کره زمین، با وسعتی بالغ بر ۳۷۱ هزار کیلومتر مربع، نه تنها یک پهنه آبی ارزشمند، بلکه گنجینه ای از تنوع زیستی، منابع غذایی، ذخایر انرژی و هویت فرهنگی مشترک پنج کشور ساحلی شامل جمهوری اسلامی ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان است.
این دریاچه که از دیرباز به دلیل موقعیت راهبردی، ذخایر غنی ماهیان خاویاری و میادین نفتی، نقشی کلیدی در معادلات اقتصادی و زیست محیطی منطقه ایفا کرده است، امروز در معرض تهدیداتی قرار دارد که نه تنها موجودیت اکولوژیک آن را نشانه رفته، بلکه امنیت غذایی، سلامت عمومی، معیشت جوامع ساحلی و توسعه پایدار نسل های کنونی و آینده را با خطراتی جبران ناپذیر مواجه ساخته است.
بر اساس گزارش های علمی و میدانی، طی دو دهه اخیر، مجموعه ای از عوامل انسانی و طبیعی از جمله ورود روزافزون آلاینده های صنعتی، کشاورزی و شهری، برداشت بی رویه از منابع آبی، تغییرات اقلیمی، کاهش نگران کننده تراز آب، صید غیرمجاز و فقدان مدیریت یکپارچه پسماند، این اکوسیستم شکننده را به آستانه فروپاشی کشانده است.
کاهش تراز آب و آلودگی، دو تهدید ساختاری خزر
«هادی حقشناس» استاندار گیلان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره با اشاره به جایگاه دریای کاسپین بهعنوان بزرگترین پهنه بسته آبی جهان، اظهار کرد: خزر یک زیستبوم حساس و شکننده است و امروز با دو چالش ساختاری شامل کاهش سطح تراز آب و افزایش آلودگیهای محیطزیستی مواجه است که تداوم آن پیامدهای گستردهای برای منطقه و جوامع ساحلی به همراه خواهد داشت.
وی افزود: این تهدیدات تنها به تغییر خط ساحلی محدود نمیشود؛ بلکه میتواند موجب جابهجایی بستر دریا، کمآب و خشک شدن تالابهای ساحلی، از بین رفتن زیستگاهها و کاهش تنوع زیستی شود و در نهایت کارکردهای بندری، شیلاتی و صیادی را تحت تأثیر قرار دهد.
خزر، میراثی که با تصمیمهای پراکنده به خطر میافتد
استاندار گیلان با تأکید بر اینکه مسئله کاهش تراز آب خزر صرفاً یک موضوع محیطزیستی نیست، تصریح کرد: این پدیده میتواند مستقیماً بر فعالیتهای اقتصادی، گردشگری و زندگی مردم مناطق ساحلی گیلان اثر بگذارد و از همین رو باید با نگاه ملی و آیندهنگرانه دنبال شود.
حقشناس ورود فاضلابهای شهری و صنعتی، روانآبهای آلوده کشاورزی و پسماندهای پلاستیکی از طریق رودخانهها را از دیگر تهدیدهای جدی خزر عنوان کرد و گفت: فشار ناشی از گونههای مهاجم، تخریب بسترهای تخمریزی ماهیان و سایر عوامل محیطزیستی نیز ذخایر ارزشمند آبزیان این دریا را تهدید میکند.
وی با اشاره به وضعیت فک خزری بهعنوان تنها پستاندار دریای خزر، قرار گرفتن این گونه در فهرست گونههای در معرض خطر انقراض را زنگ خطری جدی برای آینده زیستبوم خزر دانست و خاطرنشان کرد: این وضعیت نشان میدهد ظرفیت زیستی این دریا نامحدود نیست و ادامه روندهای مخرب، هزینههای سنگینی به نسلهای آینده تحمیل خواهد کرد.
گیلان؛ خط مقدم صیانت از خزر
استاندار گیلان با اشاره به برخورداری این استان از حدود ۲۷۱ کیلومتر نوار ساحلی و زیستبومهای ارزشمندی همچون تالاب بینالمللی انزلی، پارک ملی بوجاق و تالاب امیرکلایه، گفت: گیلان در خط مقدم مسئولیت جمهوری اسلامی ایران برای حفاظت از دریای خزر قرار دارد و این ظرفیتهای طبیعی، بخشی از سرمایههای ملی و بینالمللی کشور محسوب میشوند.
حقشناس با تأکید بر اهمیت تالابهای ساحلی گیلان، اظهار داشت: حفاظت از تالابها تنها به معنای صیانت از یک زیستگاه طبیعی نیست؛ بلکه با آینده شیلات، گردشگری، اشتغال و معیشت بخشی از مردم استان ارتباط مستقیم دارد و هرگونه آسیب به تالابها و رودخانههای منتهی به خزر میتواند زنجیرهای از پیامدهای محیطزیستی و اقتصادی را در استان ایجاد کند.
همکاری پنج کشور، رهاییبخش خزر از بحران
استاندار گیلان حفاظت مؤثر از خزر را بدون همکاری کشورهای ساحلی امکانپذیر ندانست و گفت: مقابله با چالشهای زیستمحیطی این دریا نیازمند همکاری مشترک و فرامرزی ایران، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان است.
حقشناس کنوانسیون تهران و پروتکلهای الحاقی آن را از مهمترین ظرفیتهای حقوقی حفاظت از دریای خزر دانست و افزود: ایران میتواند اجرای تعهدات این کنوانسیون را در استانهای ساحلی بهصورت پایلوت دنبال کرده و از ظرفیت دیپلماسی فعال محیطزیستی برای تقویت همکاریهای منطقهای و مطالبهگری بینالمللی بهره گیرد.
پنج راهکار عملیاتی برای نجات خزر
استاندار گیلان در ادامه پنج پیشنهاد کلیدی برای مواجهه با چالشهای خزر مطرح کرد: تصویب و ابلاغ سند آمایش دریایی استانهای ساحلی، تشکیل مرکز دائمی انطباق با تغییرات تراز آب خزر، راهاندازی مرکز پایش هوشمند و سامانه دادههای یکپارچه خزر، اجرای طرح ملی نجات تالابهای ساحلی و رودخانههای منتهی به دریا و توسعه شیلات، آبزیپروری و گردشگری مسئولانه.
حقشناس با اشاره به برگزاری نخستین اجلاس استانداران استانهای ساحلی کشورهای حاشیه دریای خزر در رشت، اظهار کرد: در این اجلاس، در کنار موضوعاتی مانند گردشگری، حملونقل و اقتصاد دریاپایه، بر ضرورت حفاظت از خزر و همکاری مشترک کشورهای ساحلی تأکید شد.
خزر، امانتی برای نسلهای آینده
استاندار گیلان در پایان با تأکید بر مسئولیت نسل حاضر در قبال آینده دریای خزر، گفت: خزر میراثی برای مصرف امروز نیست، بلکه امانتی برای فرزندان و نسلهای آینده است و باید با تصمیمگیریهای شجاعانه، علممحور و هماهنگ، مسیر حفاظت از این پهنه ارزشمند و توسعه پایدار دریاپایه را دنبال کنیم.
وی تصریح کرد: تداوم تصمیمهای پراکنده و نگاههای جزیرهای، هزینههایی همچون فرسایش سواحل، نابودی ذخایر شیلاتی و خشک شدن تالابها را به جامعه تحمیل خواهد کرد؛ ازاینرو حفاظت از خزر باید با تکیه بر دانش، فناوری، دیپلماسی فعال محیطزیستی و مشارکت جوامع محلی به یک اقدام مشترک و پایدار تبدیل شود.
آلودگی های صنعتی، کشاورزی و پسماند؛ زنگ خطر برای اکوسیستم خزر
«تورج صادقی» رئیس اداره حفاظت زیست بوم دریایی اداره کل محیط زیست گیلان در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح عوامل متعدد تخریب محیط زیست دریای خزر، اظهار کرد: امروز خزر با هجوم گسترده انواع آلاینده ها دست و پنجه نرم می کند. ورود فاضلاب های شهری و صنعتی تصفیه نشده از شهرهای حاشیه، تخلیه بی رویه پسماندهای جامد و پلاستیکی در سواحل، نشت فرآورده های نفتی از خطوط لوله و کشتی ها، استفاده بی حد و حشر از کودها و سموم شیمیایی در زمین های کشاورزی مجاور و همچنین صید غیرمجاز و بی رویه آبزیان، از مهم ترین عوامل تهدیدکننده حیات این دریا به شمار می روند.
وی با تأکید بر اینکه بسیاری از شهرهای ساحلی ایران و حتی کشورهای همسایه فاقد سیستم تصفیه فاضلاب شهری کارآمد هستند، افزود: روزانه حجم عظیمی از پساب های خام حاوی مواد آلی، فلزات سنگین و ترکیبات شیمیایی سمی مستقیماً به دریا ریخته می شود. این آلاینده ها علاوه بر کاهش شدید کیفیت آب، باعث برهم خوردن تعادل اکولوژیکی، مرگ و میر گسترده آبزیان، تخریب زیستگاه های طبیعی ساحلی و افزایش تلفات پرندگان مهاجر و پستانداران دریایی شده اند. متأسفانه اثرات این آلودگی ها در سال های اخیر به گونه ای بوده که حتی در عمیق ترین نقاط خزر نیز نشانه هایی از تجمع آلاینده ها مشاهده می شود.
کاهش ۲ متری تراز آب در دو دهه اخیر؛ پیامدهای تغییرات اقلیمی و برداشت های بی رویه
صادقی در ادامه با اشاره به کاهش چشمگیر تراز آب دریای خزر، تصریح کرد: بر اساس مشاهدات و اندازه گیری های انجام شده، طی دو دهه اخیر، سطح آب این دریا حدود ۲ متر کاهش یافته است. این پدیده که در نگاه اول ممکن است عددی ساده به نظر برسد، در واقع پیامدهای گسترده و جبران ناپذیری در ابعاد محیط زیستی، اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی منطقه بر جای گذاشته است.
وی دلایل اصلی این پسروی را سه عامل اساسی دانست: نخست، تغییرات اقلیمی و افزایش دما که باعث افزایش تبخیر و کاهش بارندگی در حوضه آبریز خزر شده است. دوم، برداشت های بی رویه و غیراصولی از آب رودخانه های منتهی به دریای خزر، به ویژه رودخانه ولگا که بیش از ۸۰ درصد آب ورودی به خزر را تأمین می کند، برای مصارف کشاورزی، صنعتی و شرب. سوم، رژیم طبیعی خودتنظیم این دریا که به دلیل دو عامل پیش گفته، سرعت تغییرات آن نسبت به گذشته چندین برابر افزایش یافته است.
رئیس اداره حفاظت زیست بوم دریایی گیلان در ادامه به پیامدهای این کاهش تراز آب اشاره کرد و گفت: از بین رفتن زیست بوم های ساحلی از جمله تالاب های ارزشمند بین المللی مانند تالاب انزلی و گمیشان، آسیب به زیرساخت های دریایی از جمله اسکله ها، بنادر و تأسیسات نفتی، افزایش تصرفات غیرقانونی در اراضی حاصل از پسروی دریا، کاهش سطح آب و خشک شدن بخش هایی از بستر دریا و
احتمال افزایش پدیده ریزگردها در نواحی ساحلی، تنها بخشی از تبعات این بحران است که زنگ خطر را برای برنامهریزان و سیاست گذاران منطقه ای به صدا درآورده است.
تنوع زیستی در معرض خطر؛ از ماهیان خاویاری تا فوک خزری
صادقی با بیان اینکه تنوع زیستی دریای خزر یک سرمایه ملی و جهانی غیرقابل جایگزین است، تصریح کرد: این دریا زیستگاه بیش از ۴۰۰ گونه گیاهی و جانوری است که بسیاری از آنها بومی و منحصربه فرد بوده و در هیچ جای دیگر جهان یافت نمی شوند. در میان گونه های شاخص، ماهیان خاویاری که به دلیل تولید خاویار ارزشمند، از جایگاه اقتصادی و تجاری ویژه ای برخوردارند، در سال های اخیر به شدت در معرض تهدید قرار گرفته اند.
وی افزود: افزایش آلودگی، تخریب زیستگاه های تخم ریزی در رودخانه ها، صید بی رویه و غیرمجاز، ورود گونه های مهاجم و کاهش کیفیت آب، جمعیت گونه های مختلف تاسماهیان را به شدت کاهش داده است. بررسی آمار ۲۰ ساله صید در سواحل ایرانی خزر به خوبی نشان میدهد که میزان صید ماهیان استخوانی و تاسماهیان با کاهش معناداری مواجه شده است و بسیاری از صیادان سنتی دیگر قادر به تأمین معیشت خود از طریق ماهیگیری نیستند.
رئیس اداره حفاظت زیست بوم دریایی گیلان در ادامه وضعیت فوک خزری را بحرانی تر توصیف کرد و گفت: فوک خزری تنها پستاندار بومی این دریا است که جمعیت آن در چند دهه اخیر از حدود یک میلیون قلاده به کمتر از ۷۰ هزار قلاده کاهش یافته است. این گونه ارزشمند به دلیل آلودگی شدید آب، کاهش منابع غذایی، گرفتار شدن در تورهای صید، تغییرات اقلیمی و کاهش تراز آب، در آستانه انقراض قرار دارد. کاهش جمعیت این گونه ها، نشانه ای هشداردهنده از فروپاشی اکوسیستم خزر است که زنجیره غذایی و چرخه حیات در این منطقه را مختل کرده است.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی؛ تهدید معیشت صیادان، گردشگری و سلامت عمومی
صادقی با تأکید بر اینکه آلودگی و کاهش تراز آب خزر صرفاً یک بحران زیستمحیطی نیست، تصریح کرد: این پدیده ها تبعات اقتصادی و اجتماعی بسیار گسترده ای را نیز به دنبال داشته اند. کاهش جمعیت آبزیان و نابودی زیستگاه های ساحلی، معیشت بیش از ۵۰ هزار صیاد و خانوادههای آنها را در استانهای شمالی کشور با تهدید جدی مواجه کرده است. صنعت گردشگری در سواحل شمالی نیز که سالانه میزبان میلیون ها گردشگر داخلی و خارجی است، به دلیل کاهش کیفیت آب، بوی نامطبوع، پدیده جلبک های مضر و کاهش زیبایی های طبیعی سواحل، با رکود مواجه شده است.
وی هشدار داد: اگر روند آلوده شدن خزر به همین منوال ادامه یابد، در آیندهای نه چندان دور، مشاغل سنتی ماهیگیری، صیدهای فصلی، صنایع تبدیلی آبزیان و حتی فعالیت های تفریحی و ورزش های آبی با بحران جدی روبه رو خواهند شد. همچنین آلودگی خزر می تواند از طریق زنجیره غذایی، سلامت انسان ها را نیز تهدید کند. تجمع فلزات سنگین و ترکیبات سمی در بافت آبزیان و انتقال آن به بدن انسان، موجب بروز انواع بیماری های مزمن و صعب العلاج خواهد شد که هزینه های درمانی و اجتماعی سنگینی را به جامعه تحمیل می کند.
ضرورت ایجاد مناطق حفاظت شده دریایی؛ راهبردی علمی برای نجات خزر
رئیس اداره حفاظت زیست بوم دریایی گیلان با اشاره به رویکردهای نوین علمی برای حفاظت از اکوسیستم های آبی، گفت: با توجه به تهدیدهای روزافزون و نیاز مبرم به حفاظت از منابع زیستی دریا برای نسل های آینده، ایجاد مناطق حفاظت شده دریایی یکی از مؤثرترین و کارآمدترین راهکارها محسوب میشود. این مناطق که در آنها هرگونه بهرهبرداری صنعتی، صید تجاری و فعالیتهای مزاحم ممنوع خواهد بود، میتوانند به عنوان پناهگاههای امن برای تکثیر و بازسازی جمعیت گونه های در معرض خطر عمل کنند.
صادقی با استناد به مستندات علمی معتبر، تأکید کرد: در صورت انتخاب صحیح و علمی این مناطق، در سال های آتی تغییرات مثبت و چشمگیری در شاخصهای زیستی، اقتصادی-اجتماعی و پژوهشی مشاهده خواهد شد. افزایش تراکم آبزیان، بازگشت گونه های مهاجر، بهبود کیفیت آب، افزایش صید در مناطق مجاور به واسطه اثر سرریزی و توسعه گردشگری علمی از جمله دستاوردهای قابل انتظار خواهد بود.
وی برای مدیریت کارآمد این مناطق، سه اقدام کلیدی را ضروری دانست: نخست، استفاده از فناوری های هوشمند نظیر پهپادها، سنسورهای زیرآبی و سامانه های پایش ماهوارهای برای نظارت برخط و مستمر مناطق. دوم، تدوین چارچوب تابآوری آیندهنگر و برنامه های مدیریت تطبیقی که بتواند با تغییرات احتمالی آینده سازگار شود. سوم، جلب مشارکت فعال جوامع محلی، صیادان و همه ذینفعان در فرآیند حفاظت و مدیریت، تا ضمن توانمندسازی آنها، احساس مالکیت و مسئولیت نسبت به این مناطق ایجاد شود.
مسئولیت پذیری همگانی و همکاری منطقه ای؛ تنها راه نجات خزر
صادقی با تأکید بر اینکه حفاظت از دریای خزر وظیفه ای یک جانبه و محدود به یک نهاد یا دولت نیست، اظهار کرد: این مسئولیت بزرگ بر عهده همه ذینفعان از جمله دولت های ساحلی، نهادهای علمی و پژوهشی، سازمانهای مردم نهاد، بخش خصوصی، جوامع محلی و حتی هر شهروندی است که در حاشیه این دریا زندگی می کند. توسعه و اجرای سیاست های مؤثر برای کنترل منابع آلاینده، ارتقای نظام تصفیه فاضلاب شهری و صنعتی، سرمایه گذاری گسترده در فناوری های پاک و کم آلاینده، مدیریت اصولی و یکپارچه پسماندها از مبدأ تا دفع نهایی، مقابله قاطع با صید غیرقانونی و ترغیب صیادان به روشهای پایدار، و همچنین گسترش آموزش های زیست محیطی در مدارس، دانشگاهها و رسانه ها، از جمله اقدامات ضروری است که باید به صورت فوری و هماهنگ انجام شود.
وی همچنین همکاری مستمر و مؤثر کشورهای ساحلی را در اجرای دقیق توافقهای زیست محیطی منطقه ای و پایش مستمر و اشتراک دادههای مربوط به وضعیت دریا، یک ضرورت انکارناپذیر برشمرد و افزود: دریای خزر مرز نمی شناسد و هر اقدامی برای احیای آن باید در چارچوب همکاری های فراملی و با هدف منافع مشترک پایدار صورت پذیرد. برگزاری نشست های تخصصی منظم، تبادل فناوری های روز، اجرای پروژه های مشترک تحقیقاتی و تشکیل صندوق مشترک زیست محیطی با سرمایه گذاری همه کشورهای ساحلی، میتواند گام های مؤثری در این مسیر باشد.
در پایان باید تأکید کرد که دریای خزر نه یک منبع اقتصادی صرف، بلکه هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ساکنان کرانه های آن است. حفاظت از این پهنه ارزشمند، نه یک انتخاب، که یک الزام اخلاقی برای تمام کسانی است که به آینده این مرزوبوم و نسل های بعد از خود می اندیشند. اگر امروز با یک عزم ملی و منطقه ای، سرمایه گذاری لازم برای تصفیه فاضلاب ها، توسعه انرژی های پاک، احیای گونه های در حال انقراض، آموزش عمومی و همکاری پایدار را فراهم نکنیم، فردا نه تنها شاهد نابودی کامل ذخایر ماهیان خاویاری، ناپدید شدن فوک خزری و آلوده شدن زنجیره غذایی خواهیم بود، بلکه میلیونها نفر از ساکنان منطقه، بیکار، بیمار و ناامید از آینده، در کنار تالابی خشک و شوره زار، از ما خواهند پرسید که چرا خزر را به کام مرگ رها کردید.
صادقی در پایان سخنان خود ضمن هشدار نسبت به سرعت فزاینده تخریب، تأکید کرد: فرصت جبران محدود است و هر روز تأخیر، به منزله از دست دادن بخشی از این گنجینه بیبدیل است. او ابراز امیدواری کرد که با همت مسئولان، مشارکت فعالانه سمن ها، پشتیبانی علمی دانشگاهیان و حمایتهای بین المللی، بتوانیم باری دیگر طراوت و پویایی را به این دریاچه بازگردانیم و آن را به عنوان میراثی گرانبها به نسل های فردا بسپاریم.