خبرگزاری مهر، گروه استانها-امیرماهان محمدی یکتا: صنعت داروسازی ایران در ماههای پس از جنگ و در شرایط ادامه تحریمها، تلاش کرده است تولید را متوقف نکند؛ از افزایش ظرفیت تولید آمپول و سرم گرفته تا توسعه سبد محصولات و رشد فروش شرکتهای دارویی. با این حال، در پشت این آمارها مجموعهای از مشکلات قدیمی و جدید همچنان پابرجاست؛ مشکلاتی که از تأمین ارز و نقدینگی آغاز میشود و تا حملونقل مواد اولیه و دسترسی به برخی اقلام دارویی ادامه پیدا میکند.
استان تهران در این میان جایگاه ویژهای دارد، بخش قابل توجهی از شرکتهای بزرگ دارویی، مجموعههای تحقیق و توسعه، شرکتهای پخش و مراکز تصمیمگیری مرتبط با صنعت دارو در تهران مستقر هستند و هرگونه اختلال در زنجیره تأمین میتواند مستقیماً بر بازار دارویی پایتخت و در ادامه بر سایر استانها اثر بگذارد.
وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اخیرا، از بهبود وضعیت تأمین دارو نسبت به پیش از آغاز جنگ و کاهش میزان کمبودها خبر داده است.
محمدرضا ظفرقندی با اشاره به تجربه کشور در دورههای مختلف از دفاع مقدس تا همهگیری کرونا، بر تداوم فعالیت نظام سلامت و تولیدکنندگان دارو تأکید کرده اما همزمان با این تصویر، فعالان صنعت دارو از ادامه مشکلاتی سخن میگویند که بخشی از آنها مستقیماً با سیاستهای اقتصادی و ارزی و بخشی دیگر با تحولات منطقهای و محدودیتهای حملونقل ارتباط دارد.
محمد عبدهزاده، رئیس سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی ایران، با اشاره به همکاری دستگاههای مختلف برای حفظ زنجیره تأمین دارو گفته است در ماههای گذشته شرایط دشواری پشت سر گذاشته شده و تلاش شده هیچ مرکز درمانی به دلیل مشکلات تأمین دارو از ارائه خدمت به مردم باز نماند.
با این حال، خود فعالان صنعت دارو تأکید دارند، که مشکلات نقدینگی، قیمتگذاری، تأمین و تخصیص ارز و حملونقل همچنان ادامه دارد و در برخی بخشها شدت بیشتری نیز پیدا کرده است.
این تناقض، بخش مهمی از وضعیت فعلی صنعت دارو را نشان میدهد؛ از یک سو شرکتها از رشد تولید و فروش خبر میدهند و از سوی دیگر، همان شرکتها نسبت به هزینههای تأمین مواد اولیه، انتقال کالا و دشواریهای مالی هشدار میدهند.
فروش ۱۳.۵ همتی یک شرکت دارویی در شش ماه
یکی از شرکتهای باسابقه دارویی مستقر در استان تهران نیز در ماههای اخیر رشد قابل توجهی در تولید و فروش تجربه کرده است.
بهزاد شکوری، سرپرست این شرکت در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به سابقه حدود ۷۰ ساله مجموعه گفت: این شرکت در نیمه نخست سال جاری حدود ۱۳.۵ همت فروش داشته و برنامه آن است که در ماههای آینده تولید ماهانه خود را به بیش از سه همت برساند.
به گفته او، افزایش فروش ماهانه به چهار و حتی پنج همت نیز در دستور کار قرار گرفته است؛ هدفی که البته نیازمند توسعه سبد محصولات و ورود محصولات جدید به بازار خواهد بود.
این ارقام در نگاه نخست نشاندهنده رشد قابل توجه فعالیت یک تولیدکننده بزرگ دارویی است، اما مسئله اینجاست که افزایش فروش شرکتهای دارویی را نمیتوان به تنهایی معادل بهبود وضعیت دسترسی مردم به دارو دانست.
فروش بیشتر ممکن است ناشی از افزایش تولید، تغییر قیمتها، افزایش تقاضای فصلی یا توسعه بازار باشد و برای ارزیابی وضعیت واقعی بازار باید شاخصهایی مانند میزان کمبود دارو، دسترسی بیماران، قیمت تمامشده و پایداری تأمین مواد اولیه نیز در کنار آن بررسی شود.
شکوری میگوید: بخش قابل توجهی از مواد اولیه مورد نیاز شرکت تأمین شده و موجودی انبارها در سطح مناسبی قرار دارد، ثبت سفارشهای جدید نیز انجام شده و انتظار میرود در ماههای آینده مواد اولیه بیشتری وارد شرکت شود.
با این حال، او همزمان از شرایط دشوار فعالیت اقتصادی در نتیجه تحریمها و تحولات بینالمللی سخن گفته و تأکید کرده است که استفاده از نیروی متخصص و تجربه چند دهه فعالیت، امکان عبور از این شرایط را فراهم کرده است.
رشد تولید، اما وابستگی همچنان پابرجاست
یکی از مسائل اساسی صنعت دارو، وابستگی بخشی از تولید به مواد اولیه وارداتی است، به همین دلیل حتی زمانی که کارخانهها در داخل کشور با ظرفیت بالا فعالیت میکنند، اختلال در انتقال ارز یا ورود مواد اولیه میتواند برنامه تولید را تحت تأثیر قرار دهد.
نمونه این مسئله در مورد برخی داروهای حاوی کدئین نیز مطرح شده است، شکوری با اشاره به کاهش دسترسی به کدئین در ماههای گذشته گفته است این مسئله تولید برخی محصولات مشتق از این ماده را با مشکل مواجه کرده و امیدوار است با اجرای برنامههای تأمین، امکان تولید آنها در ماههای آینده فراهم شود.
این موضوع نشان میدهد چالش صنعت دارو صرفاً به ظرفیت کارخانه محدود نیست؛ ممکن است یک واحد تولیدی از نظر نیروی انسانی، تجهیزات و خطوط تولید آماده فعالیت باشد، اما نبود یک ماده اولیه خاص عملاً بخشی از خط تولید را متوقف کند.
از همین منظر، مسئله خودکفایی دارویی نیز نیازمند تفکیک میان «تولید دارو در داخل» و «تأمین کامل زنجیره تولید در داخل» است. تولید محصول نهایی در کشور الزاماً به معنای بینیازی کامل از واردات مواد اولیه، تجهیزات و فناوری نیست.
تهران؛ قلب تولید و در عین حال نقطه حساس زنجیره دارو
تمرکز بخش مهمی از صنعت دارو در استان تهران باعث شده است مشکلات این صنعت برای پایتخت اهمیت مضاعف پیدا کند.
تهران علاوه بر حضور شرکتهای تولیدکننده، محل فعالیت بخش قابل توجهی از شرکتهای پخش، مراکز تصمیمگیری و مجموعههای مرتبط با زنجیره تأمین دارو است. بنابراین اختلال در واردات مواد اولیه یا حملونقل، صرفاً یک مسئله صنعتی برای یک کارخانه نیست و میتواند در نهایت به بازار مصرف نیز منتقل شود.
مسعود مقصودی، از فعالان صنعت دارو در استان تهران، با اشاره به شرایط تولید در سالهای اخیر به خبرنگار مهر میگوید: صنعت دارو در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ با مشکلاتی مانند کمبود نقدینگی و طولانی شدن دوره وصول مطالبات مواجه بوده است؛ مشکلاتی که بر بخشهای مختلف چرخه تولید و تأمین دارو اثر گذاشته است.
به گفته او، از سال ۱۴۰۳ اقداماتی برای افزایش تابآوری و اصلاح زیرساختهای مالی انجام شده و نتیجه آن در افزایش ظرفیت تولید برخی شرکتها دیده شده است.
مقصودی از افزایش ظرفیت تولید آمپول در یکی از شرکتهای بزرگ دارویی از حدود ۷۵ میلیون عدد در سال ۱۴۰۳ به نزدیک ۱۵۰ میلیون عدد در سال ۱۴۰۴ خبر داده است. ظرفیت تولید سرم تزریقی نیز به حدود چهار میلیون عدد در ماه رسیده و ظرفیت تولید داروهای جامد در برخی مجموعهها به حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون عدد در ماه رسیده است.
این ارقام از توسعه ظرفیت تولید حکایت دارد، اما یک پرسش همچنان باقی است: آیا ظرفیت تولید به همان اندازه با ثبات تأمین مواد اولیه، منابع مالی و شبکه توزیع همراه شده است؟
حملونقل؛ حلقهای که میتواند تولید را متوقف کند
یکی از جدیترین هشدارهای فعالان صنعت دارو در شرایط فعلی، مربوط به حملونقل است.
مقصودی میگوید: محدودیتهای ارزی، تأمین مواد اولیه و بهویژه مشکلات حملونقل همچنان از مهمترین موانع صنعت دارو هستند.
به گفته او، شرایط منطقه و محدودیتهای ایجادشده در بنادر کشور، ورود کالا را دشوار کرده و افزایش هزینه حملونقل و تغییر زمانبندی ورود مواد اولیه، برنامهریزی تولید را تحت تأثیر قرار میدهد.
این مسئله برای کارخانههای دارویی استان تهران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا حتی اگر یک کارخانه از نظر تولید آماده باشد، تأخیر در رسیدن مواد اولیه میتواند زمانبندی تولید و عرضه را تغییر دهد.
در چنین شرایطی، اتکای صرف به افزایش ظرفیت اسمی کارخانهها نمیتواند تصویر کاملی از وضعیت صنعت دارو ارائه کند، زنجیره تأمین زمانی پایدار خواهد بود که ارز، مواد اولیه، حملونقل، تولید، توزیع و تأمین مالی همزمان و هماهنگ عمل کنند.
مقصودی همچنین از استفاده از ابزارهایی مانند اوراق گام و افزایش حدود اعتباری بانکها برای کاهش بخشی از فشار مالی صنعت خبر داده است، اما تأکید دارد که مشکلات همچنان ادامه دارد.
دارو بین دو فشار؛ تأمین بازار و حفظ اقتصاد شرکت
محمدرضا مرادی، نایبرئیس انجمن داروسازان تهران، نیز با اشاره به شرایط موجود به خبرنگار مهر گفته است، تحریمها و تحولات اخیر محدودیتهایی برای فضای کسبوکار ایجاد کرده و صنعت دارو نیز از این شرایط مستثنی نیست.
به گفته او، شرکتهای دارویی برای حل مشکلات ارزی از ظرفیت دستگاههایی مانند سازمان غذا و دارو و بانک مرکزی استفاده کردهاند و در حوزه حمل مواد اولیه نیز در مواردی از مسیرهای حمل هوایی استفاده شده است.
اما هشدار اصلی او مربوط به تداوم مشکلات حملونقل است، مرادی میگوید: اگر این مشکلات ادامهدار شود، میتواند به صنعت داروسازی آسیب وارد کند؛ زیرا بخش قابل توجهی از مواد اولیه مورد نیاز این صنعت وارداتی است.
این بخش از ماجرا اهمیت زیادی دارد، صنعت دارو برخلاف بسیاری از صنایع دیگر نمیتواند، صرفاً با کاهش تولید یا تغییر بازار، فشار ناشی از کمبود مواد اولیه را مدیریت کند؛ زیرا کاهش عرضه دارو مستقیماً با نیاز بیماران و مراکز درمانی ارتباط دارد.
صادرات؛ هدف اقتصادی در برابر اولویت تأمین داخل
افزایش تولید طبیعتاً شرکتهای دارویی را به سمت توسعه بازارهای صادراتی نیز سوق میدهد، با این حال، فعالان صنعت دارو تأکید دارند که صادرات نباید موجب کاهش عرضه محصولاتی شود که بازار داخلی با کمبود آنها مواجه است.
شکوری نیز در همین زمینه گفته است، صادرات برای ایجاد ارزش و سودآوری شرکت دنبال میشود، اما اولویت نخست، تأمین نیاز بازار داخلی است.
به گفته او، داروهایی که با کمبود داخلی مواجه باشند، امکان صادرات ندارند و سازمان غذا و دارو نیز برای آنها مجوز صادرات صادر نمیکند، در مقابل، صادرات محصولاتی که کمبود داخلی ندارند و مجوزهای لازم را دریافت کنند، در برنامه شرکت قرار دارد.
این رویکرد در شرایط فعلی یک ملاحظه مهم دارد: صنعت دارو برای حفظ توان اقتصادی و توسعه فناوری به درآمد و بازارهای جدید نیاز دارد، اما توسعه صادرات باید با وضعیت ذخایر و نیاز بازار داخلی هماهنگ باشد.
مسئله اصلی فقط «چقدر تولید کردیم» نیست
آنچه از مجموعه اظهارات فعالان صنعت دارو در تهران و سایر بخشهای کشور به دست میآید، تصویری دوگانه از این صنعت است.
از یک سو، تولید در بسیاری از شرکتها ادامه دارد، ظرفیت کارخانهها افزایش یافته، شرکتهایی فروش چند ده هزار میلیارد تومانی را ثبت کردهاند و طرحهایی برای تولید محصولات جدید و ورود به حوزههایی مانند بیوتکنولوژی در حال پیگیری است.
از سوی دیگر، صنعت همچنان به تأمین ارز، واردات بخشی از مواد اولیه، شبکه حملونقل و منابع مالی وابسته است و فعالان آن نسبت به تداوم این مشکلات هشدار میدهند.
بنابراین مسئله اصلی را نمیتوان فقط در میزان تولید یا رقم فروش شرکتها خلاصه کرد، برای مردم، شاخص نهایی زمانی معنا پیدا میکند که داروی مورد نیاز بیمار، در زمان مناسب، با قیمت قابل پرداخت و بدون اختلال طولانیمدت در داروخانه و مرکز درمانی قابل دسترس باشد.
استان تهران به دلیل تمرکز بخش بزرگی از ظرفیتهای تولید و توزیع دارو، میتواند یکی از مهمترین نقاط سنجش این وضعیت باشد. افزایش تولید در کارخانههای تهران یک نشانه مثبت از تداوم فعالیت صنعت است، اما همزمان باید دید مشکلات ارزی، حملونقل و مواد اولیه تا چه اندازه کاهش یافته و این رشد تولید چه اثری بر دسترسی واقعی بیماران به دارو گذاشته است.
در نهایت، تجربه ماههای اخیر نشان میدهد صنعت داروسازی توانسته در شرایط دشوار به تولید ادامه دهد، اما برای تبدیل این توان به یک زنجیره پایدار، همچنان باید مشکلاتی فراتر از خطوط تولید حل شود؛ از تأمین ارز و نقدینگی گرفته تا حملونقل، مواد اولیه، قیمتگذاری و تنظیم بازار.
به بیان دیگر، چالش صنعت دارو در تهران و کشور دیگر فقط «تولید کردن» نیست؛ مسئله این است که این تولید چگونه باید پایدار بماند و در نهایت بدون ایجاد کمبود، با هزینه قابل تحمل به دست مصرفکننده برسد.