خبرگزاری مهر، گروه استانها- دانیال قنبری: قم، شهری که قرنهاست در حافظه تشیع بهعنوان یکی از کانونهای اصلی روایت و اندیشه دینی شناخته میشود، در قرن چهارم هجری میزبان تولد کودکی شد که بعدها نامش در میان بزرگترین محدثان تاریخ شیعه ثبت گردید و او محمد بن علی بن بابویه قمی، مشهور به شیخ صدوق بود.
روز بزرگداشت او، صرفاً یادآوری یک نام در تقویم نیست؛ بلکه مجالی است برای بازخوانی دورهای حساس از تاریخ تشیع، زمانی که فاصله با عصر حضور امامان(ع) رو به افزایش بود و بیم فراموشی یا پراکندگی میراث روایی، دغدغهای جدی برای عالمان به شمار میرفت.
شیخ صدوق در خانوادهای ریشهدار در علم و حدیث چشم به جهان گشود و پدرش، علی بن بابویه، از چهرههای شناختهشده علمی قم بود و همین نسبت، نخستین حلقه اتصال او به دنیای دانش و روایت را شکل داد.
فضای علمی قم، که در آن روزگار محل رفتوآمد راویان و محدثان بود، بستر طبیعی رشد او شد، فضایی که در آن، دقت در نقل، امانتداری در روایت و حساسیت نسبت به صحت احادیث، نه یک انتخاب، بلکه یک اصل محسوب میشد.
او از همان سالهای آغازین زندگی، در میان حلقههای درس و محافل حدیثی رشد کرد و تنوع استادان و گستره منابعی که با آنها آشنا شد، به او نگاهی وسیع و سنجیده بخشید، نگاهی که بعدها در آثارش بهخوبی نمایان شد و این مسیر آموزشی، او را به یکی از چهرههای شاخص در میان محدثان زمان خود تبدیل کرد.
اما آنچه زندگی شیخ صدوق را از بسیاری دیگر متمایز میکند، تنها تربیت در یک محیط علمی نبود، بلکه روحیه جستوجوگر و عزم راسخ او برای گردآوری حدیث، او را به سفرهایی طولانی و گاه دشوار کشاند.
در روزگاری که سفر، ماهها به طول میانجامید و امکانات ارتباطی وجود نداشت، او راهی شهرهایی چون خراسان، سمرقند، بلخ و بخارا شد تا روایتها را از نزدیک بشنود، نسخهها را بررسی کند و حلقههای گمشده میراث حدیثی را به هم پیوند دهد.
این سفرها، صرفاً جابهجایی جغرافیایی نبود، بلکه تلاشی نظاممند برای صیانت از دانشی بود که اگر ثبت نمیشد، در معرض فراموشی قرار میگرفت و شیخ صدوق با درک این ضرورت تاریخی، خود را وقف این مسیر کرد.
نقطه عطف دیگری در زندگی او، مهاجرت به شهر ری بود، شهری که در آن زمان یکی از مراکز مهم علمی و فرهنگی جهان اسلام به شمار میرفت.
حضور او در ری، فصل تازهای از فعالیتهای علمیاش را رقم زد و در این شهر، او نهتنها به تدریس و پاسخگویی به مسائل دینی پرداخت، بلکه نگارش آثار متعددی را نیز در دستور کار قرار داد و بهتدریج به مرجعی قابل اعتماد برای عالمان و مردم تبدیل شد.
پشتکار علمی شیخ صدوق، در حجم آثار و استمرار فعالیتهای او بهروشنی قابل مشاهده است و او بخش عمدهای از عمر خود را صرف تدوین، تنظیم و نگارش روایات کرد، تلاشی که نتیجه آن، شکلگیری مجموعهای گسترده از آثار حدیثی شد که قرنها بعد همچنان مورد استفاده قرار میگیرند.
قرن چهارم هجری، دورهای بود که تشیع در حال عبور از یک پیچ تاریخی مهم قرار داشت و فاصله گرفتن از عصر حضور امامان(ع)، نیاز به بازتعریف و ساماندهی معارف را دوچندان کرده بود که در چنین شرایطی، شیخ صدوق و همعصران او، نقشی اساسی در تثبیت و انتقال این میراث ایفا کردند.
زندگی او، در حقیقت بخشی از تلاش جمعی عالمان برای حفظ هویت فکری و اعتقادی تشیع است.
شیخ صدوق حلقهای مؤثر در زنجیره انتقال دانش به نسلهای بعدی
او تنها یک محدث نبود، بلکه حلقهای مؤثر در زنجیره انتقال دانش به نسلهای بعدی به شمار میرفت.
شاگردانش، آثار و روایات او را به دورههای بعد منتقل کردند و همین امر، موجب شد نام و اندیشهاش فراتر از زمان خود امتداد یابد.
در سالهای پایانی عمر، جایگاه علمی او بهگونهای تثبیت شده بود که مراجعه به او در مسائل دینی امری رایج به شمار میرفت.
نامش با احترام در میان عالمان برده میشد و آثارش بهعنوان منابعی معتبر مورد استناد قرار میگرفت و امروز نیز آرامگاه او در شهر ری، نشانی از حضور ماندگارش در تاریخ علم و حدیث است.
بازخوانی زندگی شیخ صدوق، تصویری روشن از شکلگیری یک شخصیت علمی بزرگ ارائه میدهد، شخصیتی که در پیوند میان خانوادهای اهل علم، محیطی پویا، تلاش فردی مستمر و ارتباط گسترده با عالمان شکل گرفت و او نمونهای از عزم و اخلاص در مسیر حفظ دانش است که اگر همت او و همعصرانش نبود، شاید امروز بهدست ما نمیرسید.
روز بزرگداشت شیخ صدوق، در حقیقت یادآور مسیری است که با تلاش بیوقفه یک عالم، به حفظ و انتقال یکی از مهمترین میراثهای فکری جهان اسلام انجامید، مسیری که همچنان در حافظه علمی تشیع زنده است.
آیتالله اعرافی: شیخ صدوق از معماران برجسته انتقال تشیع به عصر غیبت است
آیتالله علیرضا اعرافی مدیر حوزه های علمیه در سخنانی با اشاره به مقطع حساس تاریخی حیات شیعه اظهار کرد: دوره زندگی شیخ صدوق، مقارن با مرحلهای سرنوشتساز در تاریخ تشیع است، زمانی که جامعه شیعی از عصر حضور ائمه اطهار(ع) به دوران غیبت منتقل میشد و این تحول نیازمند بازآرایی و تنظیم مجدد ساختارهای معرفتی و فکری بود.
وی افزود: در چنین شرایطی، شماری از بزرگان بهعنوان طراحان این گذار تاریخی ایفای نقش کردند که در میان آنان، شیخ صدوق جایگاهی ممتاز دارد و در کنار وی، شخصیتهایی همچون شیخ مفید، سید مرتضی و کلینی نیز از پایهگذاران این تحول بزرگ محسوب میشوند که مسیر تداوم اندیشه شیعی را هموار کردند.
مدیر حوزههای علمیه کشور با بیان اینکه شیخ صدوق در عرصه گفتوگوهای علمی نیز حضوری فعال داشته است، تصریح کرد: این عالم برجسته در شهرهایی همچون ری، بغداد، مکه، مدینه، سمرقند، بخارا، بلخ و همدان با عالمان مذاهب مختلف به مباحثه و تبادل نظر میپرداخت و ضمن دفاع از مبانی تشیع، رویکردی مبتنی بر احترام به جریانهای معتدل اهل سنت داشت.
وی ادامه داد: در سیره علمی شیخ صدوق، تعامل و گفتوگوی علمی با دیگر مذاهب بهخوبی مشهود است؛ بهگونهای که برخی استادان و شاگردان وی از میان علمای اهل سنت بودهاند و این رویکرد، ادامه سنتی است که پیشتر در سیره امام صادق(ع) و دیگر بزرگان شیعه نیز دیده میشود و بر وحدت و همافزایی جهان اسلام تأکید دارد.
کتابهای شیخ صدوق با گذشت هزار سال همچنان در حوزههای علمیه مورد استفاده است
آیتالله اعرافی با اشاره به جایگاه علمی و اجتماعی این فقیه نامدار خاطرنشان کرد: بیش از یک هزاره از تألیف آثار شیخ صدوق میگذرد، اما همچنان کتابهای او در حوزههای علمیه و مراکز علمی مورد توجه و استفاده است و نام او در میان عالمان و مدرسان علوم اسلامی با احترام یاد میشود.
وی افزود: شیخ صدوق بهعنوان یکی از پرچمداران مکتب اهل بیت(ع)، سهمی تعیینکننده در شکلگیری و تثبیت فرهنگ اسلامی و شیعی داشته و آثار و اندیشههای او تأثیر عمیقی بر روند تاریخی تشیع برجای گذاشته است، بهگونهای که میتوان او را از پدران معنوی جامعه علمی شیعه دانست.
مدیر حوزههای علمیه کشور در ادامه به پیشینه خانوادگی و علمی شیخ صدوق اشاره کرد و گفت: این عالم بزرگ در شهر قم متولد شد و در محیطی علمی و دینی رشد یافت و پدر وی از عالمان برجسته حوزه قم در قرون اولیه اسلامی بود و ارتباط نزدیکی با امام حسن عسکری(ع) داشت که این امر در شکلگیری شخصیت علمی شیخ صدوق نقش بسزایی ایفا کرد.
وی با بیان اینکه قم، ری و بغداد سه مرکز مهم علمی در آن دوران بودند، تصریح کرد: در برههای از تاریخ، این سه حوزه بهعنوان اضلاع یک مثلث علمی، نقش تعیینکنندهای در هدایت فکری جهان اسلام و تشیع داشتند و شیخ صدوق از جمله عالمانی بود که هر سه این کانونهای علمی را درک کرد و از ظرفیتهای آن بهره برد.
بخش مهمی از رشد علمی شیخ صدوق در قم بود
آیتالله اعرافی ادامه داد: بخش مهمی از رشد علمی شیخ صدوق در قم و در محضر پدر و دیگر علمای برجسته این شهر شکل گرفت و سپس با دعوت حکومت آل بویه، به ری منتقل شد تا در آنجا به فعالیتهای علمی و ترویجی بپردازد.
وی همچنین به جایگاه ری در تاریخ علمی تشیع اشاره کرد و گفت: این شهر، خاستگاه دو تن از مؤلفان کتب اربعه شیعه یعنی شیخ صدوق و شیخ کلینی است و از این حیث، جایگاه ممتازی در تاریخ علمی ایران و جهان تشیع دارد.
مدیر حوزههای علمیه کشور با تأکید بر گستره سفرهای علمی شیخ صدوق اظهار داشت: وی از جمله عالمانی است که در قرن چهارم هجری، با وجود دشواریهای فراوان سفر، به مناطق مختلفی همچون خراسان، مشهد، سمرقند، بلخ و بخارا سفر کرد و این هجرتهای علمی، بخشی درخشان از زندگی او را رقم زده است.
وی با اشاره به نقش ایران در پذیرش معارف اسلامی تصریح کرد: برخلاف برخی برداشتها، گسترش اسلام در ایران صرفاً مبتنی بر قدرت نظامی نبوده، بلکه ایرانیان با رویکردی عقلانی و با آغوشی باز، آموزههای قرآن و اهل بیت(ع) را پذیرفتند و در این مسیر، عالمانی همچون شیخ صدوق نقش مهمی در تبیین و ترویج این معارف ایفا کردند.
آثار شیخ صدوق نخستین نمونههای موفق در مسیر سادهسازی و عمومیسازی دانش فقه
حجتالاسلام احمدحسین شریفی در گفتوگویی با تبیین رویکرد برخی از بزرگان علمی در تاریخ اسلام، اظهار کرد: شماری از اندیشمندان برجسته، در کنار نگارش آثار تخصصی و عمیق، اهتمام ویژهای به ارائه همان مفاهیم با بیانی سادهتر داشتند تا دامنه بهرهمندی از دانش را در میان اقشار مختلف جامعه گسترش دهند.
وی با اشاره به نمونههای تاریخی در این زمینه افزود: محمدبن زکریای رازی، پزشک و فیلسوف نامدار جهان اسلام، با هدف عمومیسازی دانش پزشکی، اثری با عنوان «من لا یحضره الطبیب» تألیف کرد که در آن به آموزشهای کاربردی در حوزه پیشگیری و درمان بیماریها برای عموم مردم پرداخته است و این اثر با هدف پاسخگویی به نیاز کسانی تدوین شد که دسترسی به پزشک نداشتند.
رئیس دانشگاه قم ادامه داد: رازی در مقدمه این کتاب تصریح میکند که بنا به درخواست فردی خیرخواه و دانشمند، مأمور به نگارش رسالهای مختصر در زمینه درمان با استفاده از امکانات در دسترس شده و در نتیجه این اثر را تدوین کرده است و این رویکرد نشاندهنده توجه جدی به نیازهای عمومی جامعه در حوزه سلامت است.
شریفی همچنین با اشاره به پیشینه این عنوان کتاب خاطرنشان کرد: پیش از رازی نیز پزشکی به نام عیسی بن ماسه اثری با همین عنوان نگاشته بود، اما اثر رازی به دلیل جامعیت و رویکرد کاربردی، جایگاه ویژهای در میان آثار علمی پیدا کرد.
وی در ادامه با بیان تأثیر این الگو در سایر علوم اسلامی اظهار داشت: شیخ صدوق، از فقها و محدثان بزرگ شیعه، با الهام از همین رویکرد، کتاب «من لا یحضره الفقیه» را تألیف کرد و این اثر با هدف ارائه احکام و معارف فقهی به زبانی قابل استفاده برای عموم تدوین شده است.
رئیس دانشگاه قم افزود: شیخ صدوق در مقدمه کتاب خود به زمینههای شکلگیری این اثر اشاره کرده و بیان میکند که در جریان سفری به سرزمین بلخ و دیدار با یکی از نوادگان امام موسی بن جعفر(ع)، پیشنهاد نگارش چنین کتابی به وی ارائه شده است و این پیشنهاد با هدف تدوین اثری جامع در حوزه فقه، اما با حجمی مناسب و قابل استفاده برای عموم مردم مطرح شده بود.
شریفی تصریح کرد: شیخ صدوق در پاسخ به این درخواست، با حذف اسناد روایات به منظور جلوگیری از افزایش حجم کتاب، اثری فراهم آورد که بتواند مرجع قابل اعتمادی برای مراجعه مردم در مسائل فقهی باشد.
وی تأکید کرد: میتوان کتاب «من لا یحضره الفقیه» را به عنوان یکی از نخستین نمونههای موفق در مسیر سادهسازی و عمومیسازی دانش فقه دانست، الگویی که بعدها در قالب رسالههای عملیه استمرار یافت و نقش مهمی در ارتباط میان فقه و زندگی روزمره مردم ایفا کرد.