سلامت ذهن و بدن؛ از خودمراقبتی آگاهانه تا پیشگیری از بیماری‌های روان‌تنی | ایران مدلبز

روان‌شناس بالینی و دبیر کارگروه سلامت روان در بحران دانشگاه علوم پزشکی مشهد با تأکید بر اهمیت توجه هم‌زمان به سلامت روان و جسم گفت: در دنیای امروز، سلامت صرفاً به معنای نبود بیماری جسمی نیست، بلکه نتیجه تعامل پیچیده و مداوم ذهن و بدن است؛ به‌گونه‌ای که اختلال در هر یک می‌تواند بر دیگری اثرگذار باشد.

دکتر فرشاد شیبانی در گفت‌وگو با وبدا، به مناسبت روز جهانی سلامت ذهن و بدن اظهار داشت: این روز فرصتی برای بازنگری در پیوند بنیادین ذهن و جسم است. شواهد علمی نشان می‌دهد مراقبت از سلامت روان، بخش جدایی‌ناپذیر مراقبت پزشکی جامع به‌شمار می‌رود و نادیده گرفتن آن می‌تواند زمینه‌ساز بروز یا تشدید بیماری‌های جسمی شود.

وی با اشاره به تجربیات بالینی و دانشگاهی افزود: در محیط‌های درمانی، بارها با بیمارانی مواجه می‌شویم که از علائمی مانند سردردهای مکرر، دردهای عضلانی، مشکلات گوارشی، تپش قلب، خستگی مزمن یا اختلال خواب شکایت دارند، در حالی که بررسی‌های پزشکی علت ارگانیک مشخصی را نشان نمی‌دهد. این موارد غالباً در چارچوب اختلالات سایکوسوماتیک یا روان‌تنی قابل تبیین هستند.

دکتر شیبانی تصریح کرد: در چنین شرایطی، مسئله خیالی بودن بیماری مطرح نیست؛ بلکه بدن در حال بیان فشارهای روانی پردازش‌نشده است. برای نمونه، فردی که مدت‌ها تحت فشار شغلی یا تحصیلی مزمن قرار دارد و فرصت کافی برای تنظیم هیجانات و استراحت ذهنی نمی‌یابد، ممکن است به‌تدریج با علائمی مانند درد معده، کمردرد یا اختلال خواب مواجه شود.

نوروایمنولوژی؛ پیوند مغز، استرس و ایمنی

دبیر کارگروه سلامت روان در بحران دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به یافته‌های حوزه نوروایمنولوژی گفت: مطالعات علمی نشان می‌دهد استرس مزمن از طریق فعال‌سازی طولانی‌مدت محورهای عصبی–هورمونی می‌تواند سطح التهاب بدن را افزایش دهد، عملکرد سیستم ایمنی را تضعیف کند و روند بهبود بیماری‌های جسمی را به تأخیر بیندازد.

وی افزود: به همین دلیل، افرادی که به‌طور مداوم در معرض فشارهای روانی قرار دارند، بیشتر دچار عفونت‌ها، تشدید بیماری‌های التهابی و فرسودگی جسمی می‌شوند؛ در حالی که بهبود سلامت روان، حتی با مداخلات ساده، می‌تواند اثرات مثبت و قابل‌توجهی بر سیستم ایمنی بدن داشته باشد.

خودمراقبتی؛ مداخله‌ای علمی و مبتنی بر شواهد

دکتر شیبانی با رد نگاه ساده‌انگارانه به مفهوم خودمراقبتی گفت: خودمراقبتی در معنای علمی، مجموعه‌ای از رفتارهای آگاهانه است که به تنظیم سیستم عصبی، کاهش استرس و پیشگیری از تبدیل فشار روانی به علائم جسمی کمک می‌کند. این مفهوم نه نشانه بی‌مسئولیتی است و نه خودمحوری، بلکه سرمایه‌گذاری پیشگیرانه بر سلامت فردی و اجتماعی محسوب می‌شود.

وی در ادامه افزود: تنظیم خواب منظم می‌تواند عملکرد سیستم ایمنی را بهبود بخشد و حساسیت بدن به درد را کاهش دهد. همچنین فعالیت بدنی منظم در حد پیاده‌روی روزانه باعث کاهش التهاب بدن و بهبود هم‌زمان خلق افسرده و اضطراب می‌شود. وقفه‌های کوتاه ذهنی در طول روز، مانند تمرین تنفس عمیق یا توجه آگاهانه به بدن، می‌تواند سیستم عصبی را از وضعیت هشدار مزمن خارج کند.

توصیه‌های کاربردی برای سلامت ذهن و بدن

این روان‌شناس بالینی در پایان، چند توصیه مبتنی بر شواهد علمی را برای پیشگیری از بیماری‌های روان‌تنی مطرح کرد و گفت: علائم بدنی تکرارشونده‌ای که با استرس تشدید می‌شوند باید جدی گرفته شوند. انجام چند نوبت تنفس آهسته و تمرین‌های آرام‌سازی در طول روز می‌تواند «ریست» عصبی مؤثری برای بدن ایجاد کند. همچنین نباید استرس‌های کوچک اما مداوم نادیده گرفته شوند، چرا که نقش مهمی در فرسودگی جسم و روان دارند.