نقش حیاتی مددکاری اجتماعی در نظام سلامت روان | ایران مدلبز

 واحد مددکاری اجتماعی در بیمارستان‌های روانپزشکی نقشی کلیدی و فراتر از خدمات درمانی مستقیم ایفا می‌کند. این واحد به عنوان پلی میان بیمار، خانواده، منابع اجتماعی و سیستم‌های حمایتی عمل کرده و بستری برای بازگشت موفقیت‌آمیز بیمار به جامعه فراهم می‌آورد. مددکاران اجتماعی در این مسیر با بهره‌گیری از اصول و ارزش‌های حرفه‌ای خود، از جمله برقراری رابطه حرفه‌ای، احترام به فردیت و پذیرش، و رعایت رازداری حرفه‌ای، فعالیت‌های خود را سازماندهی و اجرا می‌کنند.

خانم طیبه جعفریان، مسئول واحد مددکاری اجتماعی بیمارستان تخصصی روان‌پزشکی ابن‌سینا، در گفت‌وگو با وبدا اظهار داشت: «در حالی‌که مددکاری اجتماعی در بیمارستان‌های عمومی بیشتر بر مسائل جسمی و مالی ناشی از اختلال‌های حاد و تسهیل فرآیند ترخیص متمرکز است، در محیط روان‌پزشکی با چالش‌های عمیق‌تر و چندبعدی‌تری مواجه هستیم. بیماران این مرکز اغلب با اختلالات مزمن روان‌پزشکی، مشکلات پیچیده اجتماعی، فقدان حمایت خانوادگی یا اجتماعی، فشارهای اقتصادی شدید و گاه مسائل حقوقی روبه‌رو هستند. هدف اصلی مددکاری اجتماعی در این حوزه صرفاً ترخیص بیمار نیست؛ بلکه اجرای مدیریت جامع مورد (Comprehensive Case Management)، کاهش اثرات اجتماعی اختلال و پیشگیری از بستری‌های مکرر است. در واقع، مددکاری اجتماعی در روان‌پزشکی ارتباطی مستقیم و تعیین‌کننده با بقای اجتماعی بیمار دارد.

فرآیند مدیریت مورد (Case Management) و تریاژ مددکاری اجتماعی

 خانم جعفریان فرآیند مددکاری اجتماعی را یک زنجیره پیوسته عنوان کرد، که از لحظه ورود بیمار آغاز می‌شود. وی افزود: در تریاژ مددکاری اجتماعی از بدو ورود به محض پذیرش هر بیمار پس از تریاژ پرستاری، یک ارزیابی سریع مددکاری اجتماعی انجام می‌شود. این تریاژ بر اساس محورهایی اصلی از جمله، وضعیت مالی و بیمه‌ای، وضعیت همراه موثر و حمایت خانوادگی، سطح نیاز به حمایت قانونی استوار است. بیمارانی که جز گروه های پرخطر، فاقد سرپناه و حمایت خانواده یا سابقه مصرف مواد مخدر دارند، در اولویت بالای تریاژ قرار می‌گیرند و اقدامات حمایتی سریع برای آن‌ها تعریف می‌شود.

مسئول واحد مددکاری اجتماعی بیمارستان ابن سینا درباره مدیریت مورد در این واحد اظهار داشت: مدیریت مورد در واحد ما، رویکردی چندبعدی است. پس از ارزیابی اولیه، یک برنامه مدون برای هر بیمار تنظیم می‌شود. این برنامه شامل شناسایی نیازهای روانپزشکی اجتماعی، برنامه‌ریزی برای ترخیص ایمن و تدوین استراتژی‌های بلندمدت برای جلوگیری از عود است. این فرآیند نیاز به هماهنگی مداوم میان تیم روانپزشکی، روانشناسان و مددکاران اجتماعی دارد. این فعالیت‌ها نیازمند کار تیمی میان مددکاران اجتماعی، پرستاران و روانپزشکان است و حمایت مدیریت و ریاست بیمارستان این همکاری را تقویت می‌کند، که نتیجه آن ارتقای کیفیت خدمات و اثربخشی مداخلات در مسیر بازتوانی بیماران است.

عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت روان

خانم جعفریان با تأکید بر اینکه، اختلال‌های روانپزشکی به ندرت بدون بستر اجتماعی قابل کنترل هستند و عوامل محیطی نقش مستقیم در بروز، شدت و عود اختلال دارند افزود: بسیاری از بیماران این بیمارستان به دلیل اختلالات روانپزشکی، تحصیلات نیمه‌تمام دارند یا سابقه شغلی منسجمی ندارند. بیکاری یا اشتغال نامناسب نه تنها منبع درآمد را قطع می‌کند؛ بلکه سبب کاهش عزت نفس و انزوای اجتماعی می‌شود که خود عوامل تشدید کننده اختلال هستند، بنابراین ما در تلاشیم تا از طریق سازمان‌های حمایتی، زمینه آموزش فنی حرفه‌ای یا بازگشت به محیط کار را فراهم آوریم. همچنین، سبک زندگی نامناسب (شامل رژیم غذایی، بی‌خوابی مزمن و فقدان فعالیت بدنی) به‌ویژه در بیماران با تشخیص‌های اسکیزوفرنی یا اختلال دوقطبی، به‌شدت بر پایداری درمان تأثیر می‌گذارد. حمایت‌های مالی، بیمه‌ای و نقش خانواده

مسوول واحد مددکاری اجتماعی با اشاره به اینکه، مسائل اقتصادی و ساختار خانواده، ستون‌های اصلی برنامه‌ریزی مددکاری اجتماعی هستند، تصریح کرد: بررسی دقیق وضعیت بیمه‌ای بیمار از اولین اقدامات واحدد مددکاری اجتماعی به شمار می رود. تأمین داروهای روانپزشکی به دلیل گران بودن برخی داروها و نیاز به مصرف مداوم، بسیار حیاتی استمددکاران اجتماعی، پرونده‌های بیمه‌ای بیمارانی که فاقد پوشش درمانی هستند را پیگیری کرده و در مواردی که بیمار نیاز به خدمات مستمر دارد و توان مالی ندارد، پرونده‌ها جهت حمایت مالی به سازمان های حمایتی کمیته امداد و سازمان بهزیستی، همچنین به سایر خیریه‌ها ارجاع داده می‌شود

 نقش خانواده و همراه مؤثر

مسئول واحد مددکاری اجتماعی بیمارستان ابن سینا، خانواده را مهم‌ترین منبع حمایتی بیمار ذکر کرد و افزود: متأسفانه در بسیاری موارد، خانواده خود دچار فرسودگی، دانش ناکافی درباره اختلال یا حتی انکار هستند. بخشی از کار ما آموزش خانواده است. ما تلاش می‌کنیم تا خانواده‌ها را به عنوان ‘همراه مؤثر’ در چرخه درمان وارد کنیم. در مواردی که خانواده منکر اختلال است یا حتی عامل آسیب‌رسانی بوده، مداخلات مددکاری اجتماعی باید با احتیاط بیشتری صورت گیرد و تمرکز به سمت یافتن منابع حمایتی جایگزین معطوف شود.

مداخلات در بخش‌های مختلف بستری

 خانم جعفریان درباره ارائه خدمات مددکاری اجتماعی بیمارستان ابن سینا گفت: خدمات مددکاری اجتماعی متناسب با گروه سنی و شرایط بالینی بیمار تنظیم می‌شود. در بخش کودکان و نوجوانان تمرکز بر آموزش والدین، هماهنگی با مدارس (در صورت امکان) و پیگیری مسائلی چون آزار جسمی یا جنسی که ممکن است که می تواند، زمینه‌ساز  اختلال روانپزشکی باشد. در بخش بزرگسالان، تمرکز اصلی بر مدیریت مورد، بازگشت به کار و سازماندهی مجدد ساختار زندگی بیمار پس از ترخیص و نیز در بخش سالمندان بررسی شرایط نگهداری، ارزیابی خطر سوءاستفاده یا غفلت در منزل، و هماهنگی با خدمات اجتماعی محلی برای حمایت از سالمندان مبتلا به زوال عقل یا اختلالات روانپزشکی می باشد

بازدید از محیط زندگی

دکتر جعفریان، گفت: در مواردی که وضعیت سکونت بیمار نگران‌کننده است (مانند زندگی در محیط‌های آسیب‌زا، فرسوده یا ناایمن)، بازدید از محیط زندگی بیمار توسط مددکاراجتماعی و با هماهنگی با روانپزشکان محترم انجام می‌شود. این بازدید به ما کمک می‌کند تا ارزیابی دقیق‌تری از خطرات احتمالی هنگام ترخیص و نیازهای واقعی بیمار در محیط خانه داشته باشیم

تعامل با نهادهای برون‌سازمانی

مسئول واحد مددکاری اجتماعی بیمارستان ابن سینا ضمن اشاره به اینکه این واحد به عنوان متولی اصلی برقراری ارتباط با سایر نهادهای حمایتی عمل می‌کند، افزود: ما تعامل مستمر و رسمی با سازمان‌های ذیربط داریم. برای بیماران نیازمند سرپناه یا حمایت‌های توانبخشی بلندمدت، پرونده‌ها به سازمان بهزیستی ارسال می‌شود. در مواردی که نیاز به تعیین سرپرست یا احراز صلاحیت روانپزشکی برای انجام امور مالی وجود دارد، هماهنگی با دادگستری انجام می‌گیرد. همچنین، شبکه‌ای از خیریه‌های معتبر برای تأمین اقلام ضروری، کمک هزینه درمان یا پشتیبانی از بیماران فاقد توان مالی وجود دارد که با آن‌ها در تماس دائم هستیم

.فرآیند ترخیص ایمن و کاهش عود مجدد

دکتر جعفریان، هدف نهایی مددکاری اجتماعی، را ترخیص موفقیت‌آمیز عنوان کرد؛ که به معنی بازگشت ایمن و پایدار بیمار به جامعه است.

وی افزود: ترخیص زمانی ایمن تلقی می‌شود که سه رکن اساسی تأمین شده باشد: تداوم درمان دارویی، داشتن سرپناه مناسب و وجود حمایت اجتماعی مستمر. پیش از ترخیص، برنامه مشخصی برای پیگیری‌ها تنظیم می‌شود. بیمار و خانواده باید آموزش کامل در مورد علائم هشداردهنده عود را دریافت کنند.

طرح نشاندار شدن اختلال‌های روانپزشکی شدید و کاهش هزینه‌ها

خانم جعفریان با اشاره به اجرای طرح «نشان‌دار شدن بیماران روان‌پزشکی مزمن» در بیمارستان ابن‌سینا گفت: «در این طرح، بیماران مبتلا به اختلالات شدید و ناتوان‌کننده روان‌پزشکی مانند اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی، پس از ارزیابی تخصصی مددکاران اجتماعی و تیم درمان، به سازمان‌های بیمه‌گر معرفی می‌شوند تا در فهرست بیماران نشان‌دار قرار گیرند. هدف از این اقدام، بهره‌مندی بیماران از حمایت‌های بیمه‌ای ویژه و کاهش هزینه‌های بستری و خدمات سرپایی است. با اجرای این طرح، بخش قابل توجهی از هزینه‌های درمانی بیماران مزمن کاهش یافته و امکان استمرار درمان در جامعه فراهم می‌شود.»

ارجاع به کمپ‌های ترک اعتیاد

به گفته مددکار اجتماعی بیمارستان ابن سینا، بخش قابل توجهی از بیماران دارای تشخیص‌های همزمان روانپزشکی و سوءمصرف مواد هستند. در این موارد، مددکاران نقش مهمی در آماده‌سازی بیمار برای ارجاع به کمپ‌های ترک اعتیاد یا مراکز اقامتی میان‌راهی ایفا می‌کنند. این ارجاع نیازمند کسب رضایت آگاهانه بیمار و خانواده و اطمینان از وجود بستر مناسب برای پذیرش در مرکز ترک است.

پیگیری پس از ترخیص

خانم جعفریان، پیگیری پس از ترخیص را از مراحل کلیدی در فرآیند «مدیریت مورد» عنوان کرد و افزود: «هدف از این مرحله، پیشگیری از بازگشت مجدد بیمار به بیمارستان و رفع چالش‌ها و مشکلات احتمالی پس از ترخیص است. پیگیری‌ها به‌صورت تلفنی و حضوری انجام می‌شود و در موارد لازم، بازدیدهای میدانی توسط تیم درمان متشکل از روان‌پزشک، روان‌شناس و مددکار اجتماعی صورت می‌گیرد. این رویکرد تیمی به ما امکان می‌دهد تا وضعیت واقعی زندگی بیمار را پس از ترخیص ارزیابی کرده و در صورت نیاز، مداخلات حمایتی و درمانی لازم را به‌موقع انجام دهیم

انگ اجتماعی و چالش‌های دسترسی

خانم جعفریان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی مددکاری اجتماعی در حوزه سلامت روان، انگ اجتماعی را برجسته کرد و آن را مانعی کلیدی در مسیر بازتوانی موفق بیماران دانست. انگ اجتماعی می‌تواند باعث شود خانواده‌ها اختلال روانپزشکی را پنهان کنند، بیماران از دریافت خدمات درمانی و حمایتی در جامعه خودداری نمایند و کارفرمایان از استخدام افراد دارای سابقه اختلال روانپزشکی اجتناب کنند. این فرآیند محدودیت‌های جدی در دسترسی به منابع ، اشتغال و حمایت‌های اجتماعی ایجاد می‌کند.

بدین ترتیب، نقش مددکار اجتماعی فراتر از ارائه خدمات درمانی و حمایتی است. تلاش‌های مددکار اجتماعی در این زمینه می‌تواند زمینه‌ساز مشارکت کامل، عزت نفس و پذیرش اجتماعی بیماران شود و به آن‌ها امکان دهد بدون تبعیض و با بهره‌مندی از منابع جامعه، کیفیت زندگی بهتری داشته باشند.

آموزش و کارورزی دانشجویان

درپایان اشاره نمودند واحد مددکاری اجتماعی علاوه بر ارائه خدمات مستقیم به بیماران و خانواده‌ها، نقش مهمی در آموزش عملی دانشجویان رشته‌های مرتبط با سلامت و مددکاری اجتماعی ایفا می‌کند. این واحد با همکاری دانشکده پیراپزشکی دانشگاه و فراهم کردن فرصت‌های کارورزی عملی، به دانشجویان امکان می‌دهد تا با محیط واقعی بیمارستان و پیچیدگی‌های مددکاری اجتماعی در روانپزشکی آشنا شوند. تجربه میدانی دانشجویان در تریاژ، مدیریت مورد، تعامل با بیماران و خانواده‌ها، و همکاری با تیم چندرشته‌ای، مهارت‌های حرفه‌ای و اخلاقی آنان را تقویت می‌کند و آن‌ها را برای ورود به محیط‌های حرفه‌ای آماده می‌سازد.