خبرگزاری مهر – مجله مهر: در ایران، خاندان نفیسیها از چندین قرن قبلتر از عصر قاجاری، در شهر کرمان به شغل طبابت مشغول بودند که شاخص ترین فرد در این خاندانِ پزشکزاد، فردیست که از بانیان پزشکی مدرن بهشمار میرود و خدمات ارزندهای در حوزه سلامت این مرز و بوم انجام داد. نام او میرزا علیاکبر خان نفیسی است که بعدها بهخاطر اقدامات ارزشمندش لقب ناظم الاطبا کرمانی را به خود گرفت.
گامهای نخست
در ۱۵ فروردین ماه سال ۱۲۲۶ در یکی از روزهای بهاری در کرمان، پسری در خاندان نفیسی به نام علی اکبرخان با بختی ماندگار در تاریخ سلامت این سرزمین، متولد شد. علی اکبرخان نفیسی در همان سالهای ابتدایی زندگیاش در خانهای رشد و نمو یافت که علم و طبابت در آن حرف اول را میزد. خانواده ای که نه تنها شغل، بلکه علاقهشان که کمک به مردمان درمانده و مریض بود علی اکبر را مصمم ساخت تا عمر خود را همانند پدرش میرزا حسن طبیب کرمانی خرج طبابت و درمان کند.
از کرمان تا دارالفنون تهران
او پس از گذراندن مقاطع تحصیلی در کرمان به مدرسه طب دارالفنون رفت. علیاکبرخان که تا ۱۹ سالگی در کرمان زندگی کرده بود با ورود خود به مدرسه طب دارالفنون در تهران و نشان دادن استعداد بینظیرش در میان دانش آموزان دیگر، خود را مبدل به معروف ترین و با استعداد ترین شاگرد دارالفنون ساخت و از همان سنین به بعد در تهران سکونت گزید؛ ناظمالاطبا پس از سکونت در تهران ازدواج کرد اما همسر وی در جوانی درگذشت و از او دو فرزند ماند که یکی در کودکی به مادر مرحومش پیوست و دیگری علیاصغر نفیسی نخستین وزیر بهداشت ایران شد.
هنگامی که علی اکبرخان ۲۴ سالش بود، قحطی و مرگ و درد ناشی از بیماری های گوناگون تهران را در سال ۱۲۵۰ درنوردید. در همین ایام او رسالت پزشکی خود را بجای آورد و به مدت چهارماه در مریض خانه مستمندان مشغول به کمکرسانی شد و از هیچ خدمتی به مردم آسیب دیده دریغ نکرد و همچنین در دورانی که دیفتری یا خناق و علایم آن در تهران شایع شد و بسیاری آن را بیماری بدون درمان می نامیدند، علی اکبر خان به منظور یافتن راه درمانی به فرانسه رفت و داروی درمان را از فرانسه به تهران آورد تا بتواند در معالجه دیفتری کمک کند.
سبک نوینی از مریضخانهها در ایران
سالیان بعد، هنگامی که ناصرالدین شاه از اولین سفر خود از فرنگ به ایران بازگشت، رویای ساخت آنچه در فرنگ بهنام بیمارستان دیده بود را به علی اکبرخان سپرد. علی اکبرخان که یکی از معتمدترین طبیبان دربار گشته بود و خود نیز شوق ساخت مریضخانهای مجهز را در قلب داشت، به سرعت دست بهکار شد و نخستین بیمارستان مدرن در ایران را تاسیس کرد و خود نیز به عنوان ریاست بیمارستان که در آن زمان مریضخانه دولتی نامیده میشد، مشغول شد. بعدها نام این مریضخانه به بیمارستان سینا تغییر یافت. او همچنین در سال ۱۲۵۴ تصمیم گرفت دارالشفا آستان قدس را که رو به ویرانی رفته بود دوباره مرمت و تاسیس کند و تمام هزینه های آن را برای آبادانی مجدد پرداخت کرد و به همین خاطر دومین بیمارستان به شیوه نوین نیز زیرنظر ناظم الاطبا تاسیس شد.
اقداماتی که مرز نمیشناخت
علاوه بر اقدامات مفید وی در حوزه سلامت و پزشکی، او در طول حیات پرثمرش گامهای بسیاری برای پیشرفت ایران برداشت. همانند تاسیس کتابخانه عمومی به نام کتابخانه ملی مرکزی در تهران که خود نیز تعدادی از کتابهایش را به آن اهدا نمود. علیاکبرخان همچنین در سال ۱۲۸۵ یکی از افراد بسیار موثر در تشویق مظفرالدین شاه را برای پذیرفتن حکم مشروطیت بود. ناظمالاطبا تمام عمرش را صرف طبابت و خدمت رسانی به مردم کرد و هر زمان که از کار درمان فارغ میشد به سرعت به سراغ تالیف و ترجمه کتاب هایی نظیر کتابهای فرانسوی زبان در حوزه سلامت میرفت. او کتابهای بسیاری را در حوزه سلامت تالیف و ترجمه نمود اما شاخصترین اثر وی در زمینه علوم غیرپزشکی، کتاب بزرگ فرهنگ نفیسی معروف به فرهنگ ناظمالاطبا میباشد که شامل چهار جلد بزرگ است.
او برای گردآوری این فرهنگ بیش از ۲۵ سال زحمت کشید و تا پیش از فرهنگ دهخدا جامعترین فرهنگی بود که برای زبان پارسی نوشته شدهاست. چراکه این فرهنگ دربردارنده ۱۵۸ هزار و ۴۳۱ واژه است که در این میان، ۵۸ هزار و ۸۷۹ واژه آن نیز یکسره پارسیاند. ناظمالاطبا علاقه بسیاری به تالیف فرهنگ خود داشت و هنگامی که متوجه شد برخی از سرچشمههای کار وی فرهنگ های پارسی به انگلیسی است، خود را به دانستن زبان انگلیسی نیازمند دید و در ۵۵ سالگی به آموختن این زبان پرداخت تا بتواند به بهترین شکل فرهنگ نفیسی را تالیف کند. پس از انجام اقدامات یگانه و ارزشمندش، سرانجام وی در تاریخ هشتم تیرماه ۱۳۰۳ در تهران چشم از جهان فروبست و میراث جاودانی و نام فراموشناشدنی خود را در دل تاریخ این سرزمین برجای گذاشت.